• Latest News

    Monday, February 29, 2016

    Kilimo Bora cha Nyanya; Maandalizi Ya Mbegu, Shamba Na Upandaji Wa Miche, Magonjwa



    Imeandaliwa : Mathias Kavishe
    www.kilimonamifugo.com


    Mazingira
    • Hali ya Hewa:
    Nyanya hustawi vizuri zaidi kwenye mazingira ya joto la wastani kuanzia nyuzi joto 18-27 sentigreti. Mvua nyingi husababisha mlipuko wa magonjwa ya ukungu kama vile Baka jani chelewa n.k.)

    • Udongo:
    Nyanya hustawi kwenye aina zote za udongo kuanzia udongo wa kichanga, mweupe wa tifutifu hadi udongo wa mfinyanzi, ili mradi uwe na mboji ya kutosha na usiosimamisha/tuamisha maji. Pia uwe na uchachu wa wastani yaani pH 6.0 - 7.0.

    Aina za Nyanya
    Kutokana na tabia ya ukuaji, nyanya zinagawanyika katika makundi mawili:
    1. Aina ndefu ( intermediate) kwa mfano ANNA F1, Tebgeru 97. Aina hizi hufanya vizuri zaidi zinapopandwa ndani ya greenhouse. Uvunaji wake ni wa muda mrefu, zipo ambazo zinavunwa hata zaidi ya miezi 6, yaani hiyo miezi 6 ni ya uvunaji.
    2. Aina fupi (determinate) kwa mfano Tanya, Cal J, Mwanga, Onyx, Roma VF (nyanya mshumaa)
    Kotokana na uchavushaji, nyanya zinagawanyika makundi mawaili:
    1. OPV (Open Pollinated Variety) - Aina za kawaida
    2. Hybrid – Chotara: Hizi ni aina zenye mavuno mengi, kati ya hizo zipo aina fupi na ndefu.
    Katika karne hii ya 21, nyanya zinazopendelewa kulimwa zaidi na wakulima, ni zile zinazoweza kuvumilia magonjwa, zinazo zaa sana, na zenye ganda gumu ili kufanikisha usafirishaji, na kuhifadhika kwa siku nyingi bila kuharibika mapema.

    Kuandaa Kitalu cha Nyanya
    Mambo muhimu ya kuzingatia:
    • Kitalu kiwe karibu na maji ya kutosha na ya kudumu
    • Kiwe sehemu iliyowazi na yenye udongo ulio na rutuba ya kutosha
    • Eneo la kitalu kama ni kubwa liwe tambarare au na mwiinuko kidogo ili kuepuka maji yasituame kwenye kitalu, mtelemko ukiwa mkali sana nao sio mzuri kwani husababisha mmomonyoko wa udongo.
    • Kitalu kiwe sehemu ambayo haikuwa na zao la nyanya au viazi mviringo (au mazao ya jamii ya nyanya k.m. mnavu, biringanya n.k.)
    • Kiwe sehemu ambayo ni rahisi kupata huduma zote muhimu kwa urahisi, ikiwa ni pamoja na uhamishaji wa miche kwenda sehemu nyingine. Pia kurahisisha usambazaji wa miche kwenda sehemu nyingine.

    Kuandaa Matuta ya Kusia Mbegu za Nyanya
    Aina ya matuta:
    – matuta ya makingo (sunken seed bed)
    – matuta ya kunyanyulia udongo (raised seed bed)
    – matuta ya kawaida (flat seed beds)

    Mambo Muhimu ya Kuzingatia wakati wa Kuandaa Matuta
    • Tuta liwe na upana kati ya sentimita 90-120, na urefu wowote, [ili mradi muhudumu anaweza kutoa huduma nyingine zote kitaluni bila kukanyaga miche].
    • Kwatua/lima kina kirefu cha kutosha kiasi cha sentimita 15-20 ili mizizi iweze kusambaa vizuri ardhini.
    • Choma takataka juu ya kitalu, au funika tuta kwa nailoni, majuma 4-8 ili kuua vimelea vya magonjwa na wadudu.
    • Wakati wa kuandaa, kitalu, ongeza mbolea aina ya samadi/vunde au mboji kwenye udongo kisha kwatua ili ichanganyike vizuri na udongo.
    • Changanya kiasi cha debe 1 hadi 2 kila baada ya mita moja (hatua moja) mraba.
    • Tuta lisiwe na mabonde mabonde au mawe mawe ambayo yanaweza kuzuia usambaaji mzuri wa mbegu kwenye tuta, lisawazishwe vizuri ili kuhakikisha usambazaji mzuri wa mbegu na kuepuka mbegu kufukiwa chini mno kiasi ambacho hazitaota.
    Faida na Hasara za Matuta yaliyotajwa hapo juu
    1. Matuta ya kunyanyulia udongo (raised seed beds);
    – matuta ya namna hii huruhusu maji, hewa na mizizi kupenya kwenye udongo kwa urahisi zaidi.
    – Mazao ya mizizi hupata nafasi ya kutosha kutanuka haraka zaidi
    – Matuta haya hayatuamishi maji kama mengine, hivyo hutumika zaidi kwenye maeneo yanayokuwa na mvua mara kwa mara.

    Hasara:
    Matuta ya namna hii yana sababisha sana mmomonyoko wa udongo kama hayakutengenezwa vizuri.

    2. Matuta ya makingo (sunken seed beds):
    Faida:
    · matuta haya ni rahisi kutengeneza
    · hutumika wakati wa kiangazi ili kuhifadhi maji na unyevu
    · nyevu mdogo unaopatikana ardhini
    · ni rahisi kumwagilia kwa kutumia maji ya mfereji au bomba
    · huhifadhi unyevu nyevu kwenye ardhi kwa muda mrefu
    · huzuia mmomonyoka wa ardhi

    Hasara:
    · Matuta ya aina hii hayawezi kutumika kwenye maeneo yenye
    · mvua nyingi.

    3. Matuta ya kawaida (flat seed beds):
    Faida:
    · ni rahisi sana kutengeneza kwani udongo ukisha kwatuliwa
    · na kusambazwa mbegu huoteshwa
    · ni rahisi kutumia eneo kubwa kuotesha mbegu

    Hasara:
    Matuta ya aina hii hayawezi kutumika kwenye maeneo yenye mvua nyingi.

    Kusia Mbegu
    • Hakikisha ubora na uotaji wa mbegu kabla ya kuzipanda kitaluni (germination test)
    • Weka mistari kwenye tuta kulingana na ukubwa wa tuta, lakini mistari isiwe chini au zaidi ya sentimita 15-20 toka mstari hadi mstari
    • Kina cha mistari kisiwe cha kutisha bali kiwe kati ya sentimita 1-2
    • Matuta yapate maji ya kutosha siku moja kabla ya kusia mbegu. Ni vizuri kutumia chombo cha kumwagilia (watering can).
    • Mbegu ziatikwe kwenye mistari na zisambazwe vizuri ili kufanikisha usambaaji mzuri wa mbegu kwenye tuta. Changanya mchanga laini na mbegu kisha sambaza kwenye mistari iliyoandaliwa kwenye tuta.
    Mbegu zinaweza pia kuatikwa kwenye tuta bila mistari, lakini zisambazwe kwa uwiano mzuri kwenye tuta ili kupunguza msongamano. Msongamano husabisha magonjwa ya fangasi kama vile kinyausi (damping off) au ukungu (blight).
    • Weka matandazo kiasi cha kutosha ambacho hakitazuia kuota kwa mbegu.
    • Mara baada ya kuatika mbegu, mwagilia maji kiasi cha kutosha kulingana na unyevu nyevu ulioko ardhini

    Mambo ya Kuzingatia baada ya kusia mbegu pamoja na Matunzo Kitaluni
    • Mwagilia maji kwenye kitalu baada ya kuotesha kulingana na unyevu nyevu uliopo kwenye udongo.
    • Miche yote ikisha ota, ondoa matandazo, kisha weka chanja ili kupunguza mionzi ya jua ambayo inaweza kuunguza miche michanga. (kipindi cha baridi si muhimu sana)
    • Punguzia miche (thinning) ili ibakie kwenye nafasi ya kutosha. Hivyo miche ibakie kwenye umbali wa sentimita 2.5 - 4. Hii itapunguza magonjwa ya ulemavu na mnyauko, pia itasaidia kupata miche bora na yenye nguvu.
    • Endelea kumwagilia hadi miche ifikie kimo kinachofaa kuhamishia shambani.
    • Punguza kiwango cha umwagiliaji maji, siku chache kabla ya kuhamishia miche shambani, yaani siku 7-10.

    Kanuni na Mbinu za kuhamisha miche toka Kitaluni kwenda shambani (Transplanting
    Rules)
    • Mwagilia miche masaa machache kabla ya kuhamishia miche shambani ili wakati wa kung’oa miche mizizi ishikamane vizuri na udongo.
    • Kabla ya kuhamisha miche, mashimo yawe yamekwisha andaliwa katika nafasi zinazo stahili huko shambani.
    • Miche ihamishwe wakati wa jioni ili kuepuka madhara yanayoweza kusababishwa na jua.
    • Kwa ujumla karibu mazao yote ya mboga mboga huwa tayari kuhamishiwa shambani yakiwa na majani kamili kati ya 2-6 pamoja na mizizi mingi iliyostawi vizuri.
    • Mche lazima uwe na afya nzuri, uwe umenyooka vizuri, hivyo miche yote iliyonyongea au myembamba kupita kiasi isichukuliwe wakati wa kupeleka shambani.
    • Ng’oa miche kwa uangalifu hasa pamoja na udongo wake kwa kutumia vifaa husika ili mizizi isidhurike.
    • Miche ihamishiwe shambani mapema mara baada ya kung’olewa toka kitaluni.
    • Wakati wa kuhamisha miche, uangalifu mkubwa utumike ili kutoharibu miche/mizizi.

    Maandalizi ya Shamba la Nyanya
    • Shamba la nyanya liandaliwe mwezi 1-2 kabla ya kupanda miche.
    • Mara baada ya kulima choma nyasi juu ya udongo au ondoa magugu yote yanayoweza kuhifadhi wadudu na magonjwa ya nyanya.
    • Siku moja au mbili kabla ya kuhamishia nyanya shambani, mwagilia sehemu iliyoandaliwa kwa ajili ya kuhamishia nyanya.
    • Nafasi kati ya mche hadi mche ni wastani wa sentimita (50-60) x (50-75) kutegemeana na aina au hali ya hewa. Kama ni kipindi cha baridi ni vyema nyanya zikapandwa mbalimbali ili kuruhusu mzungungo wa hewa na kuzuia magonjwa ya fangasi.

    Jinsi ya kupanda miche:
    • Hamisha miche toka kitaluni pamoja na udongo wake
    • Sambaza mizizi vizuri kwenye shimo bila kukunja.
    • Fukia miche kina kile kile ambacho shina lilikuwa limefukiwa bustanini.
    • Mwagilia maji ya kutosha kulingana na unyevunyevu uliopo kwenye udongo kasha weka matandazo na kivuli ili kupunguza uharibifu unaosababishwa na mionzi ya jua.
    Mambo muhimu ya kuzingatia baada ya kuhamishia Miche Shambani
    • Kagua shamba mara kwa mara ili kujua maendeleo au matatizo yaliyoko shambani mapema
    • Hakikisha shamba ni safi wakati wote, palilia shamba na hakikisha magugu yote hasa yale ya jamii ya nyanya yamelimiwa chini.
    • Ondoa mimea iliyoshambuliwa na magonjwa au ondoa sehemu zilizoshambuliwa, kisha zifukiwe chini au kuunguza moto.
    • Punguza matawi na vikonyo ili kuongeza mwanga wa kutosha kwenye nyanya pamoja na kuruhusu mzunguko wa kutosha wa upepo na kusababisha mazingira magumu ya wadudu maadui kwenye nyanya, hasa wale wanaopenda kiza na magonjwa yanayopendelea unyevunyevu.

     
    Utangulizi
    Pamoja na umuhimu wa zao hili, wadudu waharibifu na
    magonjwa huathiri uzalishaji na ubora wa matunda. Ili mkulima aweze kupata faida
    na kuongeza pato la kaya yake ni vema kuzingatia udhibiti wa magonjwa na wadudu
    wa zao hili. Kipeperushi hiki kinatoa maelezo ya udhibiti wa magonjwa na wadudu
    muhimu ya zao la Nyanya.

    MAGONJWA YA NYANYA
    Bakajani chelewa (Late blight)
    Ugonjwa huu huenenzwa na vimelea vya fangasi. Husababishwa na hali ya hewa hasa
    ya unyevunyevu, na huenezwa na upepo. Majani, shina, matunda hushambuliwa.
    Majani huwa na ukungu mweupe na kijivu, na baadaye hukauka. Matunda huwa na
    mabaka ya kikahawia na baadaye kuoza. Mashina pia huwa na mabaka ya kikahawia.

    Udhibiti

    · Nyunyiza dawa ya kuzuia ukungu hasa wakati wa masika, Dawa
    zinazopendekezwa ni Ridomil, Dithane 45, Bravo, Funguran, milraz.
    · Fanya mzunguko wa mazao. Usipande nyanya sehemu moja kila msimu au
    palipolimwa mazao jamii ya nyanya km viazi mviringo, bilinganya, aina zote
    za pilipili na nyanya chungu.
    · Tumia mbegu safi
    · Panda aina za nyanya zinazovumilia ugomjwa
    Bakajani tangulia (Early blight)
    Huenezwa na vimelea vya fangasi. Husababishwa na kuenezwa na hali ya hewa
    pamoja na mbegu zenye ugonjwa. Mabaka ya kahawia yenye mistari ya mviringo
    huonekana kwenye majani na shina. Baka jeusi hutokea sehemu ya tunda
    inayoshikana na kikonyo.

    Udhibiti
    · Nyunyiza dawa ya Kocide, Funguran
    · Teketeza mabaka ya mazao baada ya kuvuna
    · Tumia mbegu safi na bora
    Mnyauko fusari (Fusarium wilt)
    Huenezwa na mbegu zenye ugonjwa. Husambazwa na vimelea vya fungasi
    vinavyoishi kwenye udongo.
    Ugonjwa hujitokeza zaidi wakati wa kiangazi. Vimelea hushambulia sehemu au
    mirija ya mmea ya kupitishia maji na chakula. Mmea hukosa maji na chakula na
    hatimaye hunyauka. Shina la mmea likipasuliwa ndani huonekana rangi ya kikahawia.

    Udhibiti
    · Tumia mbegu safi na bora
    · Tumia mzunguko wa mazao. Nyanya zisizungushwe na mazao jamii yake
    · Teketeza masalia ya mimea
    www.ariuyole.go.tz
    · Choma kitalu cha nyanya kabla ya kusia mbegu
    Mnyauko bacteria (Bacterial wilt)
    Ugonjwa husababishwa na vimelea vya bacteria vinavyoishi kwenye udongo.
    Huenezwa na kusambazwa na mbegu na udongo wenye vimelea. Mirija ya mimea ya
    kupitishia maji na chakula hushambulia na mimea hunyauka ghafla. Mmea hukauka
    na kufa.

    Udhibiti
    · Panda mbegu safi
    · Panda nyanya sehemu ambayo haijawahi kupandwa viazi mviringo,
    bilinganya au nyanya chungu
    · Tumia mzunguko wa mazao
    · Hakikisha mfereji wa maji ya kumwagilia hayapiti kwenye shamba lenye
    historia ya ugonjwa huu.
    · Choma kitalu cha nyanya kabla ya kusia mbegu
    Mnyauko vetisili (Verticillum wilt)
    Hakuna dawa inayozuia au kutibu ugonjwa huu kwa sasa. Ugonjwa husababishwa na
    ukungu (fangasi) kwenye udongo. Ukungu huu huishi kwenye udongo kwa muda
    mrefu bila kudhurika. Ugonjwa huongezeka ikiwa mizimizi ya nyanya
    imeshambuliwa na minyo fundo; au kukiwepo na hali ya ubaridi au ukame. Ugonjwa
    husababisha hasara kubwa. Ugonjwa hushambulia sehemu ya ndani ya shina na
    kusababisha sehemu hiyo kuwa na rangi ya kijivu. Majani hugeuka njano na mimea
    kunyauka na kufa.

    Udhibiti
    · Tumia mzunguko wa mazao usiopungua miaka mine
    · Ondoa mabaki ya nyanya shambani
    · Tumia mbegu bora na safi
    Bakadoa (Bacterial spot)
    Ugonjwa huu huenezwa na vimelea vya bacteria vinavyoishi kwenye mbegu, pia
    kwenye hewa. Huenezwa kwa kasi sana wakati wa masika. Madoa ya rangi kahawia
    huonekana kwenye majani na matunda.

    Udhibiti
    · Panda mbegu bora na safi
    · Tumia mzunguko wa mazao
    · Teketeza masalia ya mazao
    · Nyunyizia dawa ya funguran, Kocide101, Cobox, Bravo
    Makovu bakteria (Bacterial canker)
    Ugonjwa huenezwa na vimelea vya bacteria vinavyoishi kwenye mbegu na hewani.
    Hutokea zaidi wakati wa masika. Majani hukauka nchani na makovu yaliyodidimia
    hutokea kwenye shina. Matunda huwa na makovu yenye rangi ya kahawia sehemu ya
    katikati.

    Udhibiti
    · Tumia mbegu bora na safi
    www.ariuyole.go.tz 2
    · Teketeza masalia ya mazao
    · Tumia mzunguko wa mazao
    Rasta (Yellow leaf curl)
    Ugonjwa huu husababishwa na virusi na huenezwa na nzi wadogo weupe. Hutokea
    zaidi wakati wa kiangazi. Mimea hudumaa na majani yaliyoshambuliwa huwa na
    rangi ya manjano na pengine rangi ya zambarau. Nyanya hupasuka.

    Udhibiti
    · Nyunyiza dawa za sumu za kuua wadudu (Selecron, Dursburn, Actelic)
    · Ng’oa mimea yenye ugonjwa
    · Tumia mzunguko wa mazao
    · Weka shamba katika hali ya usafi
    Batobato (Tomato mosaic virus)
    Ugonjwa husababishwa na virusi na hueezwa na mbegu na kugusana. Majani huwa na
    mchanganyiko wa rangi hasa kijani kibichi na kijani kilichofifia (majano). Majani
    hujikunja na manjani machanga huwa na maumbile yasiyo kawaida. Ukifikisha jani
    huwa linavinjikavunjika.

    Udhibiti
    · Tumia mbegu bora na safi
    · Ng’oa mimea iliyoshambuliwa
    · Teketeza masalia ya mazao
    · Weka shamba katika hali ya usafi
      
    WADUDU WAHARIBIFU

    Viwavi Matunda (Fruit worm)
    Viwavi hawa hutokana na wadudu nondo. Viwavi hutoboa matunda na kuacha
    matundu na hatimaye matunda huoza. Hupunguza ubora wa matunda.

    Udhibiti
    Nyunyizia dawa ya kuua wadudu. Dawa hizo ni pamoja na Actelic 50EC, Selectron,
    Dursbaan, Maji ya majani ya mwarobaini au utupa pia huua wadudu.
    Utitiri wekundu (Red Spider mites)
    Hawa ni wadudu wekundu, wadogo sana wanaoweka utando chini ya majani, hasa
    wakati wa kiangazi. Wadudu hawa hufyonza utomvu kwenye majani na kusababisha
    majani kukauka.

    Udhibiti
    · Nyunyizia dawa za sumu. Dawa hizo ni pamoja na Actellic, Selecron,
    Dursbarn na Thionex
    · Mwagilia maji mara kwa mara
    · Weka shamba katika hali ya usafi
    www.ariuyole.go.tz 3
    Inzi weupe (White flies)
    Hawa ni Inzi weupe wadogo sana. Hujitokeza sana wakati wa kiangazi. Hueneza
    ugonjwa wa virusi ujulikanao kama Rasta.

    Udhibiti
    Nyunyizia dawa za sumu za kuulia wadudu kama Selecron, Actellic, Dursban na
    thionex. Pia maji ya majani ya mwarobaini na utupa.
    Vidukari au Wadudu mafuta (Aphids)
    Ni wadudu wenye rangi nyeusi au kuijani au kahawia. Hukaa chini ya majani na
    kufyonza utomvu kwenye majani machanga. Hudumaza mmea na kushindwa kuzaa
    matunda

    Udhibiti
    Nyunyizia dawa za sumu za kuulia wadudu kama Rogor, Actellic, Selecron, Dursban
    maji ya majani ya mwarobaini na utupa, maji ya pilipili.
    Minyoo (Nematodes)
    Ni minyoo midogomidogo ambayo hushambulia mizizi na kuweka vifundo. Mizizi
    hushindwa kuchukua maji na chakula kwenye udongo. Mimea hudumaa na
    kushindwa kuzaa

    Udhibiti
    · Tumia mzunguko wa mazao
    · Choma udongo wa kitalu kabla ya kusia mbegu kwa kutumia karatasi la
    plastiki jeusi na nishati ya jua
    · Choma masalia ya mazao
    Sota (Cutworms)
    Hushambulia miche ya nyanya hasa baada ya kupandikizwa shambani. Wakati wa
    mchana hujificha kwenye udongo na usiku hujitokeza na kukata miche kwenye shina
    usawa wa udongo.

    Udhibiti
    · Nyunyiza dawa za kuua wadudu kwenye shina usawa wa udongo
    · Hakikisha miche inapata maji ya kutosha.


    • Blogger Comments
    • Facebook Comments
    Item Reviewed: Kilimo Bora cha Nyanya; Maandalizi Ya Mbegu, Shamba Na Upandaji Wa Miche, Magonjwa Rating: 5 Reviewed By: Kilimo mifugo
    Scroll to Top